सातारा जिल्ह्याची ओळख

सह्याद्री पर्वत रांगेत वसलेला सातारा जिल्हा एक सुंदर आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेला परिसर आहे. १६ व्या शतकात स्थापित झालेल्या या शहराने, छत्रपतींच्या कालखंडात मराठा साम्राज्याच्या राजधानी म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. सातारा नाव हे “सात ताऱ्यां” पासून घेतले आहे, जे शहराच्या भोवती असलेल्या सात डोंगरांचे महत्व सांगते. या जिल्ह्याच्या मजबूत लष्करी पार्श्वभूमीमुळेच साताऱ्याला “सैनिकांचे शहर” अशी उपाधी मिळालेली आहे.

सातारा जिल्हा कृष्णा आणि वेण्णा नद्यांच्या संगमाजवळ स्थित आहे, ज्यामुळे त्याचे सौंदर्य अजूनच खुलते. हा जिल्हा आपल्या स्ट्रॉबेरी उत्पादनासाठी देखील प्रसिद्ध आहे, विशेषतः महाबळेश्वर, वाई, आणि पाचगणी! हे भाग भारतातील सुमारे ८०% स्ट्रॉबेरी उत्पादन करतात. महाबळेश्वरमधील स्ट्रॉबेरीला तर भौगोलिक दखल (जीआय) उपाधी देखील प्राप्त आहे.

जिल्ह्यात आकर्षक लँडस्केप्स आहेत, ज्यामध्ये कास पठार, वज्राई आणि ठोसेघर धबधबे, सज्जनगड, अजिंक्यतारा किल्ला आणि चाळकेवाडी पवनचक्की फार्म यांचा समावेश आहे. येथे भेट देण्यासाठी सर्वात सुंदर वेळ पावसाळ्यात (जुलै ते सप्टेंबर) असतो, जेव्हा संपूर्ण भाग अत्यंत सुंदर दिसतो.

तसेच इथले खास “कंदी” पेढे देखील प्रसिद्ध आहेत. सातारा, त्याच्या ऐतिहासिक वारशासोबत, नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वैभवाने समृद्ध आहे, ज्यामुळे हे महाराष्ट्रातील एक उत्कृष्ट डेस्टिनेशन आहे.

साताऱ्याचा इतिहास

सातारा जिल्ह्याचा इतिहास प्राचीन आणि समृद्ध आहे. इ.स.पू. २०० मध्ये कराड (ज्याला पूर्वी करहकडा म्हणून ओळखले जात असे) मध्ये सापडलेल्या शिलालेखांवरून या प्रदेशात प्राचीन वस्ती असल्याचे स्पष्ट होते. सातारा अनेक साम्राज्यांच्या अधिपत्याखाली राहिला, ज्यामध्ये प्रथम मौर्य आणि राष्ट्रकूट साम्राज्याचा समावेश होता. इ.स. ५५० ते ७५० या कालावधीत सातवाहनांनी या प्रदेशावर राज्य केले. त्यानंतर चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव राजवटींनी साताऱ्यावर आपला प्रभाव राखला.

इ.स. १६६३ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परळी किल्ला आणि सातारा किल्ला जिंकला. संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी परळी किल्ल्यावर वास्तव्य केले, जो नंतर सज्जनगड म्हणून ओळखला जाऊ लागला. यानंतर साताऱ्यात मराठा सत्तेची सुरुवात झाली. पुढे १७०८ मध्ये सातारा हे छत्रपती शाहू महाराजांचे राज्यस्थान बनले. शाहू महाराजांच्या निधनानंतर १७४९ मध्ये साताऱ्याचा कारभार पेशव्यांकडे गेला. मात्र, इंग्रजांनी १८१८ मध्ये तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धात मराठ्यांचा पराभव करून साताऱ्यावर नियंत्रण मिळवले. पुढे, १८४८ मध्ये शहाजी राजांना वंशज नसल्याने इंग्रजांनी सातारा आपल्यामध्ये विलीन करून घेतले. तरीही, मराठा शासनाचा वारसा साताऱ्यावर कायम राहिला.

भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात साताऱ्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. नागरी अवज्ञा आंदोलनाच्या काळात साताऱ्यात क्रांतीची लाट उसळली. १९४२ च्या “चले जाव” आंदोलनादरम्यान क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना हुसकावून लावून पर्यायी सरकार स्थापन करण्यात आले. त्यामुळे सातारा जिल्हा भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यातील एक महत्त्वाचे केंद्र ठरला.

साताऱ्यामधील पर्यटन स्थळे

• धार्मिक स्थळे
  १. ढोल्या गणपती मंदिर, वाई
  वाई हे एक प्राचीन स्थळ असून, महाभारतकालीन “विराट नगरी” म्हणून याचा उल्लेख आढळतो. सात घाटांनी वेढलेल्या या शहराला विशेष महत्व आहे. इ.स. १७६२ मध्ये श्री गणपतराव भिकाजी रास्‍ते यांनी येथे श्री गणेशाच्या भव्य मूर्तीची स्थापना केली. सुमारे १० फूट उंच आणि ८ फूट रुंद असलेली ही मूर्ती बसलेल्या स्थितीत असून तिच्या प्रसन्न आणि आनंददायी रूपामुळे येथे सकारात्मक ऊर्जा जाणवते.
  २. संगम माहुली आणि क्षेत्र माहुली
  साताऱ्यातील कृष्णा आणि वेण्णा नद्यांच्या संगमावर वसलेली ही जुळे गावे महत्त्वाची तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. संगम माहुली येथे १८व्या आणि १९व्या शतकातील मराठा शैलीतील सुंदर मंदिरे आहेत. तर क्षेत्र माहुली हे पेशवाई काळातील प्रसिद्ध राजकीय आणि आध्यात्मिक सल्लागार रामशास्त्री प्रभुणे यांचे जन्मस्थान मानले जाते.
  ३. नटराज मंदिर
  सातारा शहराजवळ राष्ट्रीय महामार्ग ४ वर वसलेले हे मंदिर भगवान शंकरचे नटराज रूप दर्शवते. हे मंदिर तामिळ स्थापत्यशैलीत बांधले गेले असून, तामिळनाडूतील चिदंबरम येथील प्रसिद्ध नटराज मंदिराची प्रतिकृती आहे. दरवर्षी अनेक भाविक आणि पर्यटक येथे भगवान नटराजाच्या दर्शनासाठी येतात.
  ४. शिखर शिंगणापूर
  सातारा जिल्ह्याच्या डोंगराळ भागात वसलेले हे प्राचीन मंदिर विशेष महत्त्वाचे आहे. भगवान शंकराच्या या मंदिरात वर्षभर भाविकांची गर्दी असते. श्रद्धाळू लोकांचे मत आहे की या मंदिरात असाधारण शक्ती असून येथे आल्याने मानसिक शांती आणि समाधान मिळते.
• किल्ले
  १. प्रतापगड
  महाबळेश्वरच्या जवळ समुद्रसपाटीपासून ३,५०० फूट उंचीवर वसलेला प्रतापगड किल्ला मराठ्यांच्या इतिहासातील महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि अफजल खान यांच्यातील सुप्रसिद्ध घटना येथेच घडली होती. या किल्ल्यावर शिवरायांची भव्य प्रतिमा, भवानी मंदिर आणि एक सांस्कृतिक ग्रंथालय आहे.
  २. सज्जनगड
  साताऱ्यापासून १६ किमी अंतरावर असलेले सज्जनगड हे केवळ एक ऐतिहासिक स्थळ नसून, एक पवित्र तीर्थक्षेत्र देखील आहे. शिवरायांचे गुरु संत रामदास स्वामी यांचे येथे समाधीस्थळ आहे. सह्याद्रीच्या रमणीय डोंगररांगांमध्ये वसलेला हा किल्ला इतिहासप्रेमी आणि श्रद्धाळूंसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
• ३. अजिंक्यतारा
  १६व्या शतकात बांधलेला अजिंक्यतारा किल्ला ३,३०० फूट उंचीवर असून, येथून सातारा शहराचे विहंगम दृश्य दिसते. सुरुवातीला याचे नाव औरंगजेबाच्या मुलाच्या नावावरून “अजिमतारा” असे ठेवले गेले होते. परंतु मराठी कादंबरीकार नारायण हरी आपटे यांनी याला “अजिंक्यतारा” असे नाव दिले. किल्ल्यावर मारुती, भगवान शंकर आणि देवी मंगला यांची मंदिरे आहेत. तसेच, हा किल्ला ट्रेकिंग, हायकिंग आणि गिर्यारोहणासाठी प्रसिद्ध आहे.
  ४. कल्याणगड
  नंदगिरी टेकडीवर वसलेला कल्याणगड किल्ला मूळतः शिलाहार राजा भोज दुसरा यांनी बांधला होता. नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तो जिंकून घेतला. ३,५०० फूट उंचीवर असलेल्या या किल्ल्याचे बहुतांश भाग आज भग्नावस्थेत असले तरी, येथील हनुमान मंदिर अद्याप सुस्थितीत आहे. इतिहासप्रेमी आणि ट्रेकिंगसाठी जाणाऱ्या पर्यटकांसाठी हा किल्ला आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे.
• निसर्गरम्य स्थळे
  १. महाबळेश्वर
  महाबळेश्वर हे सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले प्रसिद्ध हिल स्टेशन असून, येथील गोड स्ट्रॉबेरी, प्राचीन मंदिरे, धबधबे आणि हिरवाईने नटलेली दरी ही मुख्य आकर्षणं आहेत. ब्रिटिश काळात उन्हाळी राजधानी असलेले हे ठिकाण कृष्णा नदीच्या उगमस्थानामुळे पवित्र तीर्थक्षेत्रही आहे. इथल्या निसर्गसौंदर्यामुळे महाबळेश्वर महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे.
  २. ठोसेघर धबधबा
  साताऱ्यापासून २० किमी अंतरावर वसलेला ठोसेघर धबधबा हा विविध लहान-मोठ्या धबधब्यांचा समूह आहे, ज्यात काहींची उंची तब्बल २०० मीटरपर्यंत आहे. पावसाळ्यात हे ठिकाण आणखी मोहक दिसते. इथली घनदाट हिरवळ, प्रचंड वेगाने कोसळणारे पाणी आणि शांत वातावरण पर्यटकांना भुरळ घालते. इथे असलेल्या गॅलरी मधून तुम्ही धबधब्याचे मनमोहक दृश्य बघू करू शकता
  ३. कास पठार
  युनेस्कोने जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता दिलेलं कास पठार हे १,२०० मीटर उंचीवर वसलेलं जैवविविधतेने नटलेलं ठिकाण आहे. येथे ८५० हून अधिक प्रकारची वन्य फुले आढळतात, आणि पावसाळ्यात संपूर्ण पठार रंगीबेरंगी फुलांनी भरून जातं. निसर्गाच्या एका जिवंत कॅनव्हासप्रमाणेच हे पठार फुलांच्या हंगामात खुलतं! फुलांच्या हंगामात, पर्यावरण रक्षणासाठी इथे रोज फक्त ३,००० पर्यटकांनाच प्रवेश दिला जातो.
  ४. कोयना धरण
  कोयना नदीवर उभारलेले कोयना धरण हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक आहे. घनदाट हिरवाई, पठारे आणि धबधब्यांच्या सान्निध्यात वसलेले हे ठिकाण निसर्गप्रेमींसाठी पर्वणी आहे. विशेष म्हणजे, परवानगी घेतल्यास पर्यटकांना धरणाच्या आत बोट सफारीचा थरारक अनुभव घेता येतो, जो या धरण भेटीला अधिकच अप्रतिम बनवतो.
• अन्य आकर्षणे
  १. चाळकेवाडी पवनचक्की प्रकल्प
  साताऱ्यापासून सुमारे ३० किमी अंतरावर वसलेला चाळकेवाडी पवनचक्की प्रकल्प हा आशियातील सर्वात मोठ्या वाऱ्याच्या ऊर्जानिर्मिती प्रकल्पांपैकी एक आहे. ५ किलोमीटरच्या विस्तीर्ण पठारावर पसरलेला हा प्रकल्प संपूर्ण परिसराला स्वच्छ ऊर्जा पुरवतो. हिरव्यागार टेकड्या, लालसर मृदा आणि रांगेत उभ्या असलेल्या असंख्य पवनचक्क्या यामुळे हे ठिकाण निसर्गप्रेमी आणि फोटोग्राफर्ससाठी उत्कृष्ट ठिकाण ठरते. तसेच, पावसाळ्यात येथे धुके आणि वाऱ्यामुळे एक वेगळ्याच वातावरणाचा अनुभव घेता येतो, त्यामुळे पर्यटक इथे आवर्जून भेट देतात.

भेट देण्यासाठी उत्तम काळ

साताऱ्यात निसर्गसौंदर्य, इतिहास आणि संस्कृती यांचा उत्तम मिलाफ अनुभवण्यासाठी हिवाळा हा सर्वोत्तम काळ आहे!

सातारा जिल्ह्याला का भेट द्यावी?

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले सातारा हे इतिहास, निसर्ग आणि संस्कृती यांचे अद्वितीय मिश्रण आहे. एकेकाळी मराठा साम्राज्याची राजधानी असलेल्या या जिल्ह्यात प्रतापगड आणि अजिंक्यतारा यांसारखी भव्य किल्ले, तसेच नटराज मंदिर आणि शिखर शिंगणापूर यांसारखी पवित्र धार्मिक स्थळे आहेत.

निसर्गप्रेमींसाठी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट असलेले कास पठार, मनमोहक ठोसेघर धबधबा, आणि नयनरम्य महाबळेश्वर ही आकर्षणाची मुख्य केंद्रे आहेत. साहसप्रेमींनी वासोटा किल्ल्याचा ट्रेक आणि कोयना धरणाला नक्की भेट द्यावी.

सातारा केवळ निसर्ग आणि इतिहासासाठीच प्रसिद्ध नाही, तर कंदी पेढा आणि भौगोलिक निर्देशांक (GI) टॅग मिळालेली महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी यांसाठीही ओळखला जातो.

संस्कृतिक सण, अप्रतिम निसर्गसौंदर्य आणि ऐतिहासिक वारसा यामुळे सातारा प्रत्येक प्रवाशासाठी अविस्मरणीय ठरतो! त्यामुळे सातारा जिल्हा कायम तुमच्या प्रवासाच्या यादीमध्ये असायलाच हवा!